Ми қыртысының жетілу деңгейі
Ғылыми Презентация · Нейробиология

Ми қыртысының жетілу деңгейі жоғары жүйке қызметінің қалыптасуындағы рөлі

және оның жеткіліксіз дамуының оқушы мінез-құлқында көрініс беруі
Нейробиология Психология Педагогика
Негізгі ұғым 02 / 08
Ми қыртысы туралы жалпы түсінік

Ми қыртысы – үлкен ми сыңарларының сыртқы қабаты болып табылады. Ол жүйке жасушаларынан (нейрондардан) тұрады және адамның жоғары жүйке қызметінің негізгі орталығы болып саналады.

Ми қыртысы арқылы адам ойлайды, есте сақтайды, сөйлейді, ақпаратты қабылдайды және қоршаған ортамен әрекеттеседі. Ми қыртысы — адамды жануарлардан ерекшелендіретін ең маңызды орган.

CORTEX
~86
МЛРД
нейрон жасушасы
100
ТРЛН
синаптик байланыс
2–4
ММ
қабат қалыңдығы
4
БӨЛІК
негізгі лоб аймақ
Құрылымы
6 қабатты нейрондар мен глиалды жасушалардан тұрады. Сыртқы бетінде иірімдер мен жырылыстар орналасқан.
Аймақтары
Маңдай, самай, теменді және желке бөлімдері — әрқайсысы өзінің арнайы қызметін атқарады.
↓
Негізгі қызметтер 03 / 08
Ми қыртысының негізгі қызметтері

Ми қыртысы адамның барлық жоғары психикалық процестерін басқарады. Ол сенсорлық ақпаратты қабылдаудан бастап күрделі шешімдер қабылдауға дейінгі барлық процестерге жауапты.

Ойлау және талдау
Ақпаратты логикалық талдау, мәселелерді шешу, абстрактілі ойлау жүзеге асырылады. Маңдай бөлімі бұл процестің орталығы болып табылады.
Есте сақтау
Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді есте сақтау. Hippocampus пен cortex бірлесіп жаңа ақпаратты сақтайды.
Зейін мен концентрация
Маңызды ақпаратқа назар аудару, бөгде тітіркендіргіштерді сүзгілеу, ұзақ уақыт шоғырлану мүмкіндігі.
️
Сөйлеу және тіл
Брока аймағы сөйлеуді қалыптастырады, Верниқе аймағы тілді түсінуге жауапты. Оқу мен жазу да осы орталықтармен байланысты.
Эмоцияларды реттеу
Лимбикалық жүйемен бірлесіп сезімдерді қалыптастырады, эмпатияны дамытады, әлеуметтік мінез-құлықты реттейді.
Қозғалыс пен бақылау
Саналы қозғалыстарды жоспарлау және орындау, ұсақ моториканы бақылау, координацияны қамтамасыз ету.

Барлық аймақтар өзара тығыз байланысқан. Бір аймақтың бұзылуы бірнеше функцияға бірдей әсер етуі мүмкін.

↓
Жоғары жүйке қызметі 04 / 08
Жоғары жүйке қызметі

Жоғары жүйке қызметі (ЖЖҚ) – адамның саналы психикалық әрекеттерінің жиынтығы. И.П. Павлов ұсынған бұл ұғым ми қыртысының қызметімен тікелей байланысты.

ЖЖҚ-ны шартты рефлекстер мен тежелу процестері қалыптастырады. Бұл процестер баланың өсуі барысында біртіндеп жетіледі.

ЖЖҚ
Ойлау
→
Есте сақтау
→
Зейін
→
Қиял
→
Эмоция
→
️
Сөйлеу
⚡
Шартты рефлекстер
Тәжірибе арқылы қалыптасатын реакциялар. Оқу мен үйренудің негізі осы механизмге негізделген.
Тежелу процесі
Артық немесе зиянды реакцияларды тежеу қабілеті. Өзін-өзі реттеудің негізі осы процеске байланысты.
Сигнал жүйелері
І-жүйе — тікелей тітіркендіргіштер. ІІ-жүйе — сөз арқылы ойлау. Адамда екеуі де жұмыс істейді.
Пластикалық қасиет
Ми жаңа байланыстар жасауға қабілетті — нейропластикалық. Оқу бұл қабілетті арттырады.
↓
Даму кезеңдері 05 / 08
Ми қыртысының жетілу кезеңдері

Баланың өсуі барысында ми қыртысы біртіндеп дамып, күрделене түседі. Жетілген ми қыртысы ақпаратты жылдам қабылдауға, оны талдауға және дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

МИ
0 – 3 жас: Қарқынды даму кезеңі
Синапстардың жаппай қалыптасуы (синаптогенез). Нейрондар арасындағы байланыстар өте жылдам орнайды. Бұл кезеңде сөйлеу, қозғалыс, эмоциялық орталықтар белсенді дамиды. Орта мен тәжірибе миға тікелей әсер етеді.
3 – 7 жас: Жетілу кезеңі
Тіл, зейін және эмоция орталықтары нығаяды. Миелинизация процесі қарқынды жүреді — нейрондар жылдам сигнал жіберуге үйренеді. Баланың оқуға дайындығы қалыптасады. Ойын арқылы ми белсенді дамиды.
7 – 12 жас: Мектеп кезеңі
Логикалық ойлау, оқу, жазу дағдылары белсенді дамиды. Зейін тұрақтанады, есте сақтау жетіледі. Маңдай бөлімі (prefrontal cortex) белсенді жетіледі — бұл жоспарлау мен шешім қабылдауға жауапты аймақ.
12 – 25 жас: Аяқталу кезеңі
Prefrontal cortex толық жетіледі. Сыни ойлау, тәуекелді бағалау, ұзақ мерзімді жоспарлау қабілеттері қалыптасады. Бұл кезеңде дұрыс білім беру ерекше маңызды.

⚠️ Маңызды: Ерте кезеңдегі жағымсыз тәжірибе (стресс, қоректенбеу, зорлық-зомбылық) ми дамуына теріс әсер етеді және кейін түзету қиынға соғады.

↓
Жеткіліксіз даму 06 / 08
Ми қыртысының жеткіліксіз дамуы

Егер ми қыртысының дамуы жеткіліксіз болса, онда адамның психикалық процестерінде қиындықтар пайда болады. Мұндай жағдай оқушының тұлғалық дамуына, мінез-құлқына және оқу үлгеріміне кері әсер етеді.

‍
Зейін бұзылысы
Тұрақты зейін ұстай алмау, тез алаңдау, бір тапсырмаға шоғырлана алмау.
Есте сақтау
Жаңа ақпаратты есте сақтауда қиындық, ұмытшақтық, материалды қабылдамау.
Эмоция бақылауы
Сезімдерді реттей алмау, импульсивтілік, шамадан тыс реакция.
️
Тіл дамуы
Сөздік қорының аздығы, тілді дұрыс меңгермеу, оқу-жазу қиындықтары.
⚠️

Себептері: генетикалық факторлар, перинатальды жарақат, токсиндер, аурулар, психологиялық травма, оқу-жазудың жетіспеушілігі, стресс, ұйқының жетіспеуі, дұрыс қоректенбеу.

Маңызды: Ерте анықтау мен дұрыс педагогикалық қолдау арқылы ми қыртысының дамуын едәуір жақсартуға болады. Мидың пластикалық қасиеті бұған мүмкіндік береді.

↓
Мінез-құлық белгілері 07 / 08
Оқушы мінез-құлқында көрініс беруі

Ми қыртысының жеткіліксіз дамуы оқушылардың күнделікті мінез-құлқында нақты белгілер арқылы байқалады. Мұғалім мен ата-ана бұл белгілерді уақытында тануы маңызды.

⚡
Зейін тұрақсыздығы
Сабақ кезінде тез алаңдайды. 5–10 минуттан артық шоғырлана алмайды. Үнемі сыртқа қарайды немесе басқа нәрселермен айналысады.
Тапсырмаларды аяқтамау
Бастаған жұмысын аяқтай алмайды. Жартылай орындап тастап кетеді. Үй тапсырмасын ұмытады немесе орындамайды.
Эмоциялық жарылыстар
Кішкентай жағдайда қатты ашуланады. Жылауы немесе агрессия танытуы мүмкін. Эмоциясын реттей алмайды.
Қызығушылықтың жоғалуы
Сабаққа қызығушылық танытпайды. Тапсырмаларды орындаудан бас тартуы мүмкін. Мектепке баруды ұнатпайды.
Гиперактивтілік
Орнында тыныш отыра алмайды. Үнемі қозғалып, сөйлеп, мазасызданып отырады. СДВГ белгілерімен ұқсас.
!
Ерте анықтау
Белгілерді уақытында байқау — табыстың кілті

Мұғалімге кеңес: Мұндай оқушыларға жазалау тиімді емес. Оларға қолдау, бағдарлама икемділігі және мамандармен (психолог, нейролог) бірлескен жұмыс қажет.

↓
Қорытынды 08 / 08
Қорытынды

Ми қыртысының жетілуі адамның жоғары жүйке қызметінің қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Баланың жүйке жүйесінің дұрыс дамуы оның оқу үлгерімі мен мінез-құлқы үшін өте маңызды.

Ойлау мен зейін
Ми қыртысы логикалық ойлаудың, концентрацияның және шешім қабылдаудың негізі болып табылады.
Есте сақтау
Жетілген ми қыртысы — сапалы есте сақтаудың, білімді меңгерудің кепілі.
Эмоция реттеу
Ми дамуы жеткілікті болса — бала өз сезімдерін реттеп, достық қарым-қатынас орнатады.
Ерте дамыту
Алғашқы жылдардағы дұрыс тәрбие мен білім — болашақ табысының ең сенімді негізі.

Практикалық ұсыныстар:


✅Баланың ұйқысы мен тамақтануы дұрыс болуы керек — бұл мидың дамуына тікелей әсер етеді.
✅Оқыту процесінде ойын, шығармашылық және қозғалыс элементтері қолданылуы тиіс.
✅Мінез-құлық мәселелері байқалса — дереу маманға (психолог, нейропсихолог) жүгіну керек.
✅Жазалау орнына — қолдау, мадақтау және жеке тәсіл мидың оң дамуын қамтамасыз етеді.
ПРЕЗЕНТАЦИЯ АЯҚТАЛДЫ
↓